Bir arazinin üzerinden yol geçirilmesi, boru hattı döşenmesi veya bir bölümünün parka dönüştürülmesi, kamulaştırma tamamlanmamışsa mülkiyet hakkı bakımından uyuşmazlık doğurabilir. Malik tapuda hak sahibi kalırken taşınmazından fiilen yararlanamayabilir. Bu yazı, böyle bir fiilî müdahalenin başvuru ve bedel koşullarını ele alır.
Fiilî ve Hukuki El Atma Ayrımı
Bu yazı esas olarak fiilî kamulaştırmasız el atmayı ele alır. İdarenin kamulaştırmayı hiç yapmadan veya usulüne uygun tamamlamadan taşınmaza fiilen müdahalesi bu kapsamda değerlendirilir; fiilî el atmaya dayanan talepler adli yargıda görülür. Taşınmazın yalnız imar planıyla uzun süre kamu hizmetine ayrılması ise hukuki el atma yönünden ayrıca incelenir. İmar planının iptali ile mülkiyet hakkından kaynaklanan bedel talebi aynı dava değildir; görev ve başvuru koşulları talebin niteliği, dava tarihi ve güncel düzenlemelerle birlikte belirlenmelidir.
Kamulaştırma Bedeli Davasından Farkı
Satın alma aşamasında anlaşma olmazsa idare, kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescil için dava açar. Malik, bedel hesabına bu davada itiraz eder ve bedele ilişkin kanun yollarını kullanabilir. m.8 uyarınca anlaşmalı satın alma ile mahkemenin belirlediği bedelin ödenmesi farklıdır; her ödeme sonrasında malikin yeni bir bedel artırımı davası açabileceği söylenemez.
Dava Hangi Şartlarda Açılabilir
- İdarenin taşınmaz üzerindeki somut ve kalıcı nitelikteki fiilî müdahalesi belirlenir.
- Kamulaştırmanın hiç yapılmadığı veya usulüne uygun tamamlanmadığı araştırılır.
- Hak sahipliği güncel tapu ve ilgili belgelerle ortaya konur.
- Müdahalenin alanı ve niteliği keşif, bilirkişi ve idari kayıtlarla belirlenir.
Yalnız planla kısıtlanma fiilî el atmayla aynı değildir; hukuki el atma yönünden ayrı değerlendirilir.
Dava Kime Karşı ve Nerede Açılır
Dava, el atan idareye (belediye, il özel idaresi, ilgili bakanlık veya kamu kurumu) karşı açılır. Görevli mahkeme, mülkiyet hakkına dayalı bir talep söz konusu olduğu için asliye hukuk mahkemesidir. Taşınmazın aynına ilişkin davalarda Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 12. maddesi gereği taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.
Talep Edilebilecek Sonuçlar
| Konu | Değerlendirme |
|---|---|
| Fiilî müdahalenin giderilmesi | El atmanın önlenmesi ve eski hâle getirme koşulları |
| Bedel istenmesi | İlgili hukuki rejimde bedel ve tescil koşulları |
| Kısmi müdahale | El atılan bölüm yanında kalan kısmın değer ve kullanım durumu |
El atmanın önlenmesi, eski hâle getirme ve bedel taleplerinin koşulları müdahalenin niteliği ile uygulanacak hukuki rejime göre incelenir. Kalıcı bir tesis bulunması tek başına her olayda önleme talebinin hukuken imkânsız olduğu anlamına gelmez. Talep sonucu belirlenirken taşınmazın ve kamu hizmetinin durumu ile malikin seçtiği hukuki koruma birlikte değerlendirilir.
Süre Konusunda Dikkat Edilmesi Gereken Nokta
9 Ekim 1956–4 Kasım 1983 arasındaki fiilî el atmalarda 2942 sayılı Kanun geçici m.6’daki özel rejim ve dava şartı uzlaşma usulü incelenir. Daha sonraki fiilî el atmalarda bu rejim otomatik uygulanmaz. 1956 öncesindeki tahsisler bakımından ise 2026’da eklenen geçici m.20 dahil özel hükümler ayrıca değerlendirilmelidir. El atma ve tahsis tarihini belgelemek bu nedenle temel bir adımdır.
Bilirkişi İncelemesi Nasıl İşler
Mahkeme keşif ve uygun uzmanlık alanlarından bilirkişi incelemesiyle müdahalenin alanını ve niteliğini belirler. Fiilî el atma bedeli belirlenirken kural olarak el atma tarihindeki nitelikler ile dava tarihindeki değer birlikte esas alınır; uygulanacak özel rejim ayrıca gözetilir. Arazide net gelir, arsada uygun emsal satış karşılaştırması kullanılır. Kısmi el atmada yalnız alınan alanın yüzölçümüyle yetinilmez; kalan bölümde müdahaleden doğan değer değişikliği ve yararlanma imkânı da incelenir. Rapordaki yöntem, emsaller ve hesap süresinde denetlenmelidir.
İdarenin Öne Sürebileceği Savunmalar
Uygulamada idareler, el atmanın kamulaştırma niteliğinde olmadığını, taşınmazın imar planındaki statüsünün fiilen kullanım anlamına gelmediğini veya el atmanın çok eski bir tarihte gerçekleştiğini ileri sürebilir. Bu tür savunmaların her biri, taşınmazın somut durumuna, el atmanın başladığı tarihe ve idarenin işlem geçmişine bakılarak değerlendirilir; genel bir kural yerine dosyaya özgü bir inceleme gerektirir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kamulaştırmasız el atma ile imar planında kamu hizmetine ayrılan alan aynı şey midir? Planda kamu hizmetine ayrılma tek başına fiilî müdahale değildir; uzun süreli kısıtlama hukuki el atma bakımından ayrıca değerlendirilir. Planın iptali ile mülkiyet hakkından doğan bedel talebi farklıdır. Görev ve başvuru koşulları talebin niteliği, dava tarihi ve güncel düzenlemelerle belirlenir.
Dava açmadan önce idareye başvurmak zorunlu mudur? 9 Ekim 1956–4 Kasım 1983 arasındaki fiilî el atmalarda 2942 sayılı Kanun geçici m.6’daki özel rejim ve dava şartı uzlaşma usulü incelenir. Daha sonraki fiilî el atmalarda bu rejim otomatik uygulanmaz. 1956 öncesindeki tahsisler bakımından ise 2026’da eklenen geçici m.20 dahil özel hükümler ayrıca değerlendirilmelidir. El atma ve tahsis tarihini belgelemek bu nedenle temel bir adımdır.
Taşınmazın bir kısmı el atmadan etkilenmemişse ne olur? El atılmayan bölüm kural olarak malikte kalır; ancak müdahaleden kaynaklanan değer değişikliği ve yararlanmaya elverişlilik bedel hesabında ayrıca incelenmelidir. Talep yalnız alınan alanın yüzölçümü hesabına indirgenemez.
Kamulaştırmasız el atma davası ile ecrimisil davası birlikte açılabilir mi? İdarenin taşınmazı kullanmasından kaynaklanan geçmişe dönük bedel talepleri ayrı bir değerlendirme konusudur; bu husus dosyanın somut koşullarına göre ele alınmalıdır.
Dava sonucunda taşınmaz idareye mi geçer? Bedel ve idare adına tescil koşulları oluşur, mahkeme de bu yönde karar verirse ilgili hak idareye geçer. Sonuç, müdahalenin ve talebin niteliğine göre belirlenir. Kalıcı tesis bulunması tek başına bütün talep seçeneklerini belirlemez.
Kaynaklar
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 46 (Kamulaştırma)
- 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu
- Türk Medeni Kanunu, mülkiyet hakkına ilişkin genel hükümler
- Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 12 (Taşınmazın aynına ilişkin davalarda kesin yetki)
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Her dosya kendi belgeleri üzerinden değerlendirilir. Kamulaştırma bedelinin düşük belirlendiği farklı bir durum için kamulaştırma bedeli düşük geldiğinde yazısını, uzmanlık alanı sayfası için Kamulaştırma sayfasını inceleyebilirsiniz. Taşınmazın kullanımından kaynaklanan bedel talepleri için Ecrimisil ve El Atmanın Önlenmesi sayfasına da bakabilirsiniz.
İlgili mevzuat ve karar bağlantıları
- 2942 sayılı Kanun, ek m.1, geçici m.6; 2942 sayılı Kanun, m.8, 10; 2942 sayılı Kanun, geçici m.6 ve 20; 2942 sayılı Kanun, m.11–12, geçici m.6; 2942 sayılı Kanun, geçici m.6
- AYM E.2024/135, K.2025/20: Ek 1 hükmünün iptali
- Uyuşmazlık Mahkemesi: 2026 tarihli hukuki el atma görev değerlendirmesi
- 4721 sayılı Kanun, m.683
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut olayınız için, belgeleriniz incelenmeden değerlendirme yapılamaz. Konunun bağlı olduğu çalışma alanı: Kamulaştırma ve Kamulaştırmasız El Atma.
